Wat is staar?
Voor in het oog, vlak achter de pupil, zit de heldere en doorzichtige ooglens. Naarmate we ouder worden, wordt deze lens minder helder. Daardoor lijken de dingen die we zien waziger en grauwer van kleur. Dit troebel worden van de ooglens wordt 'staar' of 'cataract' genoemd. Iedereen die ouder wordt, krijgt daarmee te maken. Maar niet iedereen heeft er echt last van.

Er zijn verschillende vormen van staar: jeugdstaar, staar die ontstaan is door een ziekte of door een beschadiging van het oog, bij een ongeval. De meest voorkomende vorm van staar is ouderdomsstaar of 'seniel cataract'. Over deze ouderdomsstaar gaat deze folder.

Ouderdomsstaar
Ouderdomsstaar is een 'normaal' verouderingsproces, net als het krijgen van rimpels. Sommige mensen merken al rond hun veertigste dat hun ooglens troebel wordt. Meestal doen de eerste verschijnselen van ouderdomsstaar zich echter pas later voor. Of u het merkt, hangt ervan af op welke plek in de ooglens de troebeling zich ontwikkelt en hoe groot die troebeling is. Zit de troebele plek in het midden van de lens of daar vlakbij, dan krijgt u al snel klachten. U gaat bijvoorbeeld wazig zien, dubbelzien, u ziet kleuren doffer of u krijgt last van licht of schitteringen. Als u binnen korte tijd opeens veel sterkere brillenglazen nodig heeft, kan dat ook wijzen op ouderdomsstaar. Sterkere brillenglazen kunnen het zicht op den duur niet meer verbeteren. Doorgaans neemt de staar in de loop van de tijd toe. Het gezichtsvermogen wordt daarmee steeds slechter. Een bezoek aan de oogarts is dan noodzakelijk.

Onderzoek
Om erachter te komen of er inderdaad sprake is van ouderdomsstaar, bekijkt de oogarts uw ogen met de spleetlamp. Deze lamp geeft een smalle bundel licht, waarmee de oogarts het voorste deel van het oog kan bekijken. Daar bevindt zich de ooglens. De oogarts kan met het licht zien of er troebelingen zijn in de ooglens en zo ja, hoe ver die staar zich al heeft ontwikkeld. Daarnaast onderzoekt de oogarts hoeveel u nog kunt zien en of uw ogen verder gezond zijn.

Wanneer behandelen?
Wie nog goed genoeg ziet om zonder problemen het dagelijkse werk en hobby's te kunnen doen, hoeft zich (nog) niet te laten behandelen. Een operatie is dan niet direct noodzakelijk. Het is echter wel realistisch om rekening te houden met een staaroperatie in de toekomst. Staar wordt immers nooit minder; het gezichtsvermogen gaat langzaam maar zeker toch achteruit. Is (beginnende) staar eenmaal ontdekt, dan is controle nodig indien de klachten erger worden. Zodra de staar te hinderlijk wordt, kan uw gezichtsvermogen weer worden hersteld met een staaroperatie. Wanneer dit moet gebeuren, kunt u in principe zelf bepalen - maar wel in overleg met uw oogarts.

Behandeling
Ouderdomsstaar is goed te behandelen. Een staaroperatie kan het gezichtsvermogen vrijwel volledig herstellen.
Bij deze operatie haalt de oogchirurg de troebele lens uit het oog en vervangt deze door een kunstlensje. De oogchirurg opereert altijd maar een oog per operatie. Zo kunt u kort na de operatie alles weer doen, omdat u nog voldoende zicht heeft door uw niet-geopereerde oog. Staaroperaties worden heel regelmatig uitgevoerd. In principe is het risico van complicaties gering maar een bloeding, infectie of netvliesprobleem kan optreden. Ook lukt het soms niet alle lensresten te verwijderen bij de operatie. Bij een deel van de patiënten kan zogenaamde na - staar optreden, waarbij een geringe troebeling ontstaat die met een laserbehandeling te behandelen is. Ook op zeer hoge leeftijd is de operatie nog goed te ondergaan. Overigens is opereren de enige manier om echt iets te doen aan ouderdomsstaar. Er bestaan geen medicijnen tegen staar.

Opname niet nodig!
De operatie zal onder plaatselijke verdoving worden verricht; u kunt dan direct daarna weer naar huis. De plaatselijke verdoving bestaat in principe uit oogdruppels, maar soms is een injectie achter het oog noodzakelijk U kunt overleggen met de oogarts, welke vorm van anesthesie voor u het meest geschikt is. Uw algemene gezondheidstoestand is hierbij van belang. Voor een staaroperatie onder plaatselijke verdoving moet u in ieder geval in staat zijn om een tien minuten achter elkaar héél stil te liggen. De vorm van anesthesie heeft geen invloed op het resultaat van de operatie.

Na de operatie
Na de operatie moet uw oog gedruppeld worden. U moet zich daarbij houden aan de voorschriften van de oogarts.

Leefregels
Na de operatie mag u gewoon alles doen wat u gewend bent te doen. Het is voor de genezing van het oog goed als U na thuiskomst een uurtje gaat slapen. De eerste paar dagen is het raadzaam om geen heftige sportprestaties te leveren. Zwemmen moet een week wachten in verband met het infectiegevaar. Dek het oog ‘s nachts af met de oogdop. Vooral niet in het oog wrijven.

Meer informatie
Deze folder geeft in het kort weer wat er aan de hand is wanneer de oogarts staar of cataract bij u heeft geconstateerd. Ook is aangegeven wat u eraan kunt laten doen.

Wat is glaucoom?
Glaucoom is een veel voorkomende ziekte van het oog die in de meeste gevallen, maar niet altijd gepaard gaat met een te hoge druk binnen in het oog. In het beginstadium veroorzaakt glaucoom geen klachten. Vroege herkenning is belangrijk omdat onbehandeld glaucoom tot onherstelbare schade aan de oogzenuw en tot blindheid kan leiden.

Oogdruk
De bolle vorm van het oog wordt mede in stand gehouden doordat binnen in het oog vocht wordt geproduceerd, dat kamerwater wordt genoemd. Dit oogvocht heeft niets te maken met het uitwendige traanvocht. De hoogte van de oogdruk is afhankelijk van het evenwicht tussen aanmaak en afvoer van het kamerwater. Te hoge oogdruk kan ontstaan wanneer de afvoer van kamerwater wordt belemmerd.

Oorzaak
De oorzaak van glaucoom is nog onbekend. Wel weten we dat een verhoogde oogdruk een zeer belangrijke factor is. Door verhoogde oogdruk kan beschadiging van de oogzenuw optreden met als gevolg uitval van een deel van het gezichtsveld, zonder dat dit in het begin wordt opgemerkt. Ook is bekend dat afwijkingen van de bloedvaten bij of in het oog een rol kunnen spelen.

Soorten glaucoom
De meest voorkomende vorm van glaucoom is het open kamerhoekglaucoom. Een bijzondere vorm is het normale oogdrukglaucoom, waarbij ernstige schade aan de oogzenuw kan optreden zonder dat de oogdruk duidelijk verhoogd is. Veelal speelt een slechte bloedtoevoer naar de oogzenuw hierbij een rol. Bij het afgesloten kamerhoekglaucoom is de bouw van het oog zodanig dat in korte tijd afsluiting van de kamerhoek kan ontstaan met als gevolg een acuut glaucoom. Dit gaat gepaard met wazig zien, een rood oog, hoofdpijn, misselijkheid en braken en vereist snelle behandeling. De chronische vorm komt meer voor en is in een vroeg stadium goed te behandelen. Mensen die verziend zijn, met een sterke plus-bril, hebben een grotere kans op afgesloten kamerhoekglaucoom. Aangeboren glaucoom is zeldzaam, maar glaucoom kan op elke leeftijd optreden. Glaucoom kan ook ontstaan als gevolg van andere oogziekten. We spreken dan van secundair glaucoom.

Risicogroepen
In principe kan iedereen glaucoom krijgen. De belangrijkste factoren die de kans op glaucoom vergroten zijn:
1. een verhoogde oogdruk.
2. de aanwezigheid van glaucoom in de familie.
3. de leeftijd; met het stijgen van de leeftijd neemt de kans op glaucoom     toe.
4. hoge bijziendheid (een sterke min-bril)
5. hoge verziendheid (een sterke plus-bril)
6. het gebruik van bepaalde geneesmiddelen of oogdruppels.
7. een doorgemaakt oogongeval.
8. het behoren tot het negroïde ras.

Onderzoek
Deskundige controle van de ogen kan glaucoom al in een vroeg stadium aan het licht brengen. Uitsluitend oogdrukcontrole is hiervoor niet toereikend. Met name is dit van belang na het veertigste levensjaar, vooral wanneer er in de familie vaker glaucoom voorkomt. Het onderzoek naar glaucoom omvat onder andere meting van de oogdruk, het bekijken van het inwendige van het oog en zo nodig bepaling van het gezichtsveld.

Behandeling
Wanneer de diagnose glaucoom gesteld, probeert de oogarts eerst de oogdruk te verlagen. Meestal met oogdruppels, maar soms ook met tabletten. Ook kan besloten worden een laserbehandeling uit te voeren. Met een laserstraal wordt de afvoer van het inwendige oogvocht verbeterd, waardoor de oogdruk vermindert. Deze ingreep gebeurt meestal poliklinisch. Daarnaast bestaat ook nog de mogelijkheid de afvoer van het inwendige oogvocht door middel van een operatie zo te verbeteren dat de oogdruk voldoende daalt om beschadiging van de oogzenuw te voorkomen of te stabiliseren. Reeds bestaande schade aan de oogzenuw en aan het gezichtsvermogen kan echter niet meer ongedaan worden gemaakt.

Tot slot
Deze folder geeft in het kort weer wat glaucoom is en wat de gevolgen kunnen zijn van te hoge oogdruk. In kort bestek is aangegeven wat daaraan gedaan kan worden.

Wat is Macula Degeneratie?
Macula Degeneratie, afgekort MD, is een oogaandoening waardoor de gezichtsscherpte afneemt. Het is eigenlijk een verzameling oogaandoeningen die elk een verschillende ontstaanswijze hebben. Deze aandoeningen hebben alle de overeenkomst dat zij schade aanrichten op dezelfde plek in het oog: de zogenaamde gele vlek ofwel de macula lutea, kortweg macula.

Wat is de macula ?
Zoals in een fototoestel achter de lens de lichtgevoelige laag - het filmpje- zit achterin het oog ook een lichtgevoelige ‘laag’, het netvlies. Het centrale deel daarvan, nauwelijks enkele millimeters groot, is de macula en alleen via de macula is het centrale scherp zien mogelijk. Door MD wordt de macula, en dus het scherp zien, aangetast.

De belangrijkste typen MD
Bij de verschillende soorten MD onderscheiden we twee belangrijke typen:

• Juveniele MD
  Dit type MD treedt reeds op jonge leeftijd op, is erfelijk en er zijn verschillende vormen. Vergeleken met het hierna volgende type komt Juveniele MD betrekkelijk weinig voor.
• Seniele of Leeftijdsgebonden MD
  'Seniel' heeft hier betrekking op de leeftijd. In de westerse wereld is Leeftijdsgebonden Macula Degeneratie (LMD) de belangrijkste oorzaak van blijvende achteruitgang van het gezichtsvermogen bij mensen boven de 55 jaar. Erfelijkheid speelt hierbij slechts een bescheiden rol. Bij dit type zijn twee belangrijke vormen te onderscheiden: 'droge' LMD en 'natte' LMD. Bij droge LMD gaat vooral de fijne structuur van de macula verloren. Bij de natte LMD treden daarnaast ook lekkage uit bloedvaatjes, vaatnieuwvormingen en/of bloedingen in het netvlies op.

Het verloop van de aandoening
Om duidelijkheid te kunnen geven over het verloop van MD, is het noodzakelijk onderscheid te maken tussen het centrale en het perifere zien. Het centrale zien functioneert overal waar men de blik op richt om iets scherp te zien; als je iemand aankijkt, als je leest of iets anders doet waarbij het gaat om fijne details. Het perifere zien ligt daarbuiten, eromheen: opzij, boven, onder. Bij MD heeft het centrale zien, dus het scherpe zien, te lijden. Je kunt iemands gezicht niet meer goed zien, lezen gaat niet goed meer en televisie kijken wordt moeilijk. In verreweg de meeste gevallen blijft het perifere zien gespaard. De aandoening blijft beperkt tot het centrum van het netvlies, maar de buitenkant blijft functioneren, waardoor het altijd mogelijk is grote dingen te onderscheiden zoals stoelen, tafels of het gat van de deur. Voor alle duidelijkheid: u wordt dus niet blind!

Hoe erg wordt het?
In het algemeen bereikt de ziekte een eindstadium. Maar vaak betekent MD al lang voordat het zover is een ernstige visuele handicap met verstrekkende gevolgen voor belangrijke zaken als beroep en hobby’s. De mate waarin dit het geval zal zijn, is echter moeilijk te voorspellen. Hoe erg het wordt, hangt ten dele af van het type MD. Bij de groep van Juveniele MD, waarin de zogenaamde ziekte van Stargardt de meest bekende is, kan het bij de verschillende vormen nogal uiteenlopen hoe ernstig de stoornis wordt en hoe snel het gaat. Vrijwel altijd zijn beide ogen aangedaan.
Bij droge LMD, de meest voorkomende vorm van LMD, kan het jaren duren voordat het zicht duidelijk merkbaar achteruit gaat. Het perifere zien blijft intact. Gewoonlijk zijn beide ogen min of meer aangedaan.
Bij natte LMD, ook wel Junius-Kuhnt of de schijfvormige LMD genoemd, verloopt het proces vaak veel sneller dan bij de droge LMD, soms zelfs heel snel. Opvallend is dat het andere oog nog een tijd redelijk goed kan blijven, maar ook hier moet men erop rekenen dat vroeg of laat beide ogen zullen worden getroffen.

Het diagnostisch onderzoek
De diagnose MD zal veelal op grond van oogspiegelonderzoek door de oogarts worden gesteld. Vaak zal de oogarts nog aanvullend onderzoek verrichten met behulp van fluoresceine-angiografie. Daarbij wordt, na het inspuiten van contrasterende vloeistof in de arm, een serie foto’s gemaakt van het netvlies van één of beide ogen. De OCT scan is een andere manier om de vochtophoping in of onder het netvlies in kaart te brengen. Hiermee is de aard en de mate van de MD heel goed te bepalen. Op grond van de bevindingen kan worden besloten of behandeling met laser mogelijk en/of zinvol is.

De verschillende behandelingen
Een echte behandeling van droge LMD is er niet. Voor natte LMD bestaan verschillende behandelopties die echter allen van de natte LMD weer een droge maken, waarvan de progressie niet gestopt wordt. Toch is het vaak een enorme winst om de natte LMD te behandelen. Het tijdstip van echte handicap kan er aanzienlijk mee verschoven worden.

Voor natte LMD bestaan de volgende behandelopties:

1. Foto dynamische therapie (PDT): hierbij wordt een kleurstof ingespoten die zich aan het nieuwgevormde bloedvat hecht. Onder belichting van een speciale laser wordt deze kleurstof giftig en vernietigt het bloedvat. De nadelen van deze behandeling zijn zo groot dat hij vrijwel niet meer wordt toegepast. Er treedt littekenvorming op waardoor het zicht achteruit gaat en die bovendien aanleiding is voor het optreden van nieuwe bloedvatgroei.
2. VEGF-remmers: Avastin en Lucentis. Deze beide stoffen blokkeren de receptor van de Vasculaire Endotheliale Groei Factor (VEGF), een stofje dat bij littekenvorming een rol speelt in de ontwikkeling van nieuwe bloedvaten. Beide middelen worden in de oogheelkunde veel gebruikt, hoewel alleen Lucentis officieel geregistreerd is voor oogheelkundig gebruik. Toch is er wereldwijd meer ervaring met Avastin dan met Lucentis. Macugen is een antilichaam tegen één soort VEGF en laat de vijf andere soorten VEGF in het oog ongemoeid. Daardoor is het maar zelden effectief. Al deze middelen worden met injecties in het oog toegediend. De frequentie van de injecties varieert, Lucentis moet vaker gespoten worden dan Avastin.
3. Corticosteroïde injecties in het oog: deze spelen hooguit een ondersteunende rol. Met name bij de PDT werden ze veel gebruikt om de ontstekingsreactie die op de behandeling volgt te dempen. De nadelen van deze injecties zijn het optreden van oogdrukstijging en het optreden van staar.

Het voorkomen van LMD
Er zijn aanwijzingen dat het gebruik van anti-oxidanten de achteruitgang van LMD kunnen vertragen. Anti-oxidanten zijn middelen die de zogenaamde vrije radicalen, elektrisch geladen zuurstofdeeltjes, tegengaan. Deze vrije radicalen kunnen de kegeltjes in de gele vlek beschadigen. Mensen die meer dan een pakje sigaretten per dag roken, blijken vijf keer meer kans op LMD te hebben. Dit verhoogde risico blijft bestaan tot vijftien jaar na het stoppen. Van groot belang is het vroegtijdig opsporen van natte LMD. Hoe eerder de behandeling wordt ingezet, hoe beter het zicht blijft. Een zeer vroeg teken van natte LMD is het ontstaan van beeldvertekening. Mensen met een bekende LMD doen er goed aan om dagelijks oog voor oog naar het nevenstaande ruitjespatroon te kijken. De bedoeling van de test is om naar de punt in het midden te staren en waar te nemen of de lijnen eromheen recht lopen. Beginnen deze bochten te vertonen (lachspiegeleffect) dan moet u met spoed bellen met Oogheelkunde Zonnestraal.

Enkele opmerkingen

1. Hoewel de werkelijke oorzaak van LMD niet bekend is, wordt het vaak slijtage genoemd. Dit houdt overigens geen verwijt in dat men de ogen verkeerd zou hebben gebruikt.
2. Intensief gebruik van een loep of andere hulpmiddelen verergert het ziekteproces niet.
3. Er zijn verschillende andere aandoeningen van het inwendige oog die naar hun natuur op allerlei plaatsen kunnen optreden, dus ook wel eens in het gebied van de macula. Deze aandoeningen hebben echter niets met MD te maken, hoewel er overeenkomstige klachten kunnen optreden. Deze aandoeningen blijven hier buiten beschouwing.
4. Omdat LMD veel voorkomt, wordt er veel onderzoek verricht en worden er nieuwe therapieën getest. Vraag uw oogarts of er nog nieuwe ontwikkelingen zijn, maar wees voorzichtig om er te veel van te verwachten!

Tot slot
In deze folder is in het kort weergegeven wat MD is, wat het betekent het te hebben en hoe men kan leren ermee om te gaan. Verdere vragen over de ziekte kunt u stellen aan uw eigen oogarts. Voor meer algemene informatie kunt u contact opnemen met:
MD Vereniging Nederland, Postbus 2034, 3500 GA Utrecht, telefoon 030 298 07 07, fax 030 293 25 44, e-mail mdvereniging@viziris.nl, website www.mdvereniging.nl